تبلیغات
وبلاگ حقوقی قاسم قدیانلو - پیشگیری از‏‎ ‎جرم ؛ کارآمد یا ناکارآمد؟

پیشگیری از‏‎ ‎جرم ؛ کارآمد یا ناکارآمد؟

1389/04/21  16:46

نوع مطلب :جرمشناسی ،

ضرورت نگاه ویژه به مقوله پیشگیری
پیشگیری از‏‎ ‎جرم ؛ کارآمد یا ناکارآمد؟

لیلا نعمتی
كارشناس ارشد حقوق جزا وجرم  شناسی
‎      ‎اشاره:‏
‏ مباحث پیشگیری از جرم از جمله‎ ‎مسائلی است كه ذهن بسیاری از اندیشمندان و حقوقدانان داخلی را به خود معطوف ساخته‏‎ ‎است. و در این راستا به صورت جسته و گریخته از سوی سازمانهای قضائی راهكارهایی در‏‎ ‎جهت پیشگیری از جرم ارائه گردیده كه در نهایت به دلیل عدم توفیق در نیل به اهداف‏‎ ‎معنونه و عدم كاهش آمار جنائی به دست فراموشی سپرده شده است. بررسی علل این‏‎ ‎ناكارآمدی مقوله ای است كه در این مقاله بدان پرداخته می شود.‏‎ ‎
الف) تعریف‎
      ‎پیشگیری از جرم معادل اژگان‎ prevention ‎در انگلیسی و وقایه در عربی است. در لغت به معنای جلوی چیزی رفتن، هشدار دادن از‏‎ ‎وقوع چیزی آمده است. در جرم شناسی، پیشگیری به معنای "به جلوی تبهكاری رفتن" با‏‎ ‎استفاده از تكنیك های گوناگون از جمله هشدار دادن و آگاهی بخشی با منظور ممانعت از‎ ‎وقوع بزهكاری است. گسن در تعریف اصطلاحی آن می نویسد: "مراد از پیشگیری هر‎ ‎فعالیت سیاست جنایی است كه غرض انحصاری یا غیر كلی آن تجدید حدود امكان پیش آمد‎ ‎مجموعه اعمال جنایی از راه غیر ممكن الوقوع ساختن یا لغت و دشوار نمودن و یا احتمال‎ ‎وقوع آنها را پایین آوردن است. بدون اینكه به كیفر یا اجرای آن متوسل شد.‏
ب) انواع پیشگیری ازجرم‏‎
      ‎پیشگیری از جرم انواع و اقسام‎ ‎گوناگونی دارد كه در اینجا به مهم ترین آنها اشاره می گردد:‏
پیشگیری عمومی و پیشگیری خصوصی از جرم: پیشگیری‏‎ ‎عمومی از جرم شامل تدابیری است كه ناظر به تمامی جرایم می باشد پیشگیری خصوصی نیز‏‎ ‎تنها به اقدامات پیشگیرانه از یك جرم خاص اشاره دارد.‏‎
‎پیشگیری كیفری و پیشگیری غیر كیفری: پیشگیری‏‎ ‎كیفری شامل اقداماتی است كه ماهیت كیفری داشته و موضوع مخاطب آن مجرمان می باشد.‏‎ ‎ولی پیشگیری غیر كیفری كلیه تدابیر سیاست جنایی است كه از طریق اقدامات غیر كیفری‎ ‎اعمال می شود.‏‎
‎پیشگیری از بزه دیدگی و پیشگیری از بزهكاری:‏‎ ‎تعریف سنتی جرم شناسی پیشگیرانه اغلب مربوط به پیشگیری از بزهكاری بوده است. ولی‏‎ ‎امروز اثبات گشته است كه به همان میزان كه باید نسبت به پیشگیری از بزهكاری گماشت‎ ‎باید به پیشگیری از بزه دیدگی نیز توجه نمود. بر اساس نظریه سازمان ملل متحد"‏‎ ONU" ( 11 ‎دسامبر 1985 ) بزه دیده گان كسانی هستند كه به طور فردی یا گروهی متحمل خسارت شده‎ ‎اند. این خسارت به ویژه در زمینه های مربوط به آسیب به تمامیت جسمی یا روانی خسارت‎ ‎مادی و وارد شدن لطمه بزرگی به حقوق اساسی افراد می باشد. در عبارتی ساده بزه دیده‏‎ ‎یعنی قربانی جرم لذا پیشگیری از بزه دیدگی نیز برای نیل به كاهش جرم از انواع‎ ‎پیشگیری از جرم می باشد.‏‎
‎پیشگیری اجتماعی و پیشگیری وضعی: یكی از طبقه‏‎ ‎بندیهای پیشگیری غیر كیفری، پیشگیری اجتماعی و پیشگیری وضعی است. پیشگیری اجتماعی، علل و عوامل اجتماعی مؤثر بر ظهور جرم را مد نظر داشته و با توجه به عوامل‏‎ ‎اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی و تأمین حقوق اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و.‏‎.. ‎سعی در كاهش و یا از بین بردن جرم دارد. پیشگیری وضعی یا موقعیتی عمدتاً به وضعیت‎ ‎های پیش جنایی یعنی آخرین وضعیتی كه بزهكاری در آن تحقق می یابد و با ارائه‎ ‎اقداماتی در جهت سخت و دشوار نمودن وقوع جرم و یا افزایش خطراتی بیشتر برای مجرمان‎ ‎به پیشگیری از جرم مبادرت می ورزد.‏‎
‎ج) مبانی یك طرح پیشگیری از جرم‎ ‎
اقدام پیشگیرانه از جرم بر یك مبنای‎ ‎شش گانه استوار است.‏
تعیین آماج جرم: منظور از آماج جرم یعنی تعیین‏‎ ‎مخاطبان برنامه پیشگیرانه به عبارتی دیگر در این مرحله هدف مورد نظر یا جرم مطمح‎ ‎نظر تعیین
می گردد.‏‎
‎تعیین تئوری پایه جرم شناسی: باید گفت در مورد‏‎ ‎علل و عوامل بروز جرم دیدگاهها و نظریه های گوناگونی در جرم شناسی ارائه گردیده است.به عنوان مثال مكتب تحققی جرم را معلول جبرهای زیستی، روانی می داند و یا در‏‎ ‎دیدگاه سنتی، مجرم با اراده و اختیار به گزینش فعل مجرمانه مبادرت می ورزد. ‏‎ ‎دیدگاههای متأثر از جامعه شناسی جنایی، جرم را معلول عوامل اجتماعی می شناسد. لذا‏‎ ‎باید در مورد علل و عوامل بروز جرم مورد نظر به بررسی پرداخته و یكی از دیدگاههای‎ ‎پایه جرم شناسی را انتخاب نمود.‏‎
‎تعیین اهداف پیشگیری: منظور تعیین اهداف جزئی و‏‎ ‎عملیاتی می باشد نه اهداف كلی و غیر قابل ارزیابی.‏
انتخاب نوع پیشگیری: بر حسب اهداف تعیین شده یكی‏‎ ‎از انواع پیشگیری كه در فوق نیز اجمالاً اشاره گردید لحاظ می گردد.‏‎
‎تعیین متولی اقدامات پیشگیرانه: انتخاب مجری طرح‏‎ ‎پیشگیری یكی از مبانی این طرح می باشد كه می تواند قوه قضائیه، نیروی پلیس و یا‏‎ ‎یكی از مراكز اجتماعی باشد.‏‎
‎مدل ارزیابی: برای موفقیت در طرح پیشگیری باید از‏‎ ‎قبل مدل ارزیابی یعنی كم و كیف آن تعیین و مشخص گردد منظور از ارزیابی در اینجا،‎ ‎ارزیابی علمی و عملی و واقع گرایانه می باشد.‏‎
‎د) علل نارسائی راهكارهای پیشگیری از‎ ‎جرم:‏‎
‎ماهیت جرم‎
      ‎شاید نخستین علت نارسائی مباحث‎ ‎پیشگیری از جرم در ایران دیدگاههای رایج نسبت به ماهیت جرم در بین دستگاه قضائی‎ ‎باشد. متأسفانه در سیستم قضائی داخلی ماهیت جرم از تعریف كلاسیك و بدوی برخوردار‏‎ ‎است. و این دیدگاه كه جرم را امری انتزاعی و اجتماعی بداند كمتر در سیستم قضائی‏‎ ‎داخلی راه دارد. جرم در سیستم كیفری ایران یك عمل قبیح و ناشایست است كه در اثر‏‎ ‎تخطی مجرم از موازین شرعی و قانونی به منصه ظهور می رسد و در واقع جرم
پدیده ای‎ ‎مستقل از عوامل اجتماعی شمرده می شود؛
بی آنكه تأثیر عوامل اجتماعی، وراثتی،‎ ‎محیطی و فشارهای درونی فرد مجرم به طور علمی در پروسه تعیین مجازاتها در نظر گرفته‎ ‎شود. مجرم به عنوان فردی شرور و رذل شمرده شده كه مستحق هر نوع برخورد استخفافی،‎ ‎سركوبگرانه و ترذیلی است. در نتیجه سهم دیگر عوامل در تكوین جرم به صراحت و حتی به‏‎ ‎كنایه نیز روشن نمی گردد.‏
ماهیت راهكارهای پیشگیری از جرم‎
      ‎دومین عامل ناكارآمدی‎ ‎راهكارهای پیشگیری از جرم در واقع عدم تبیین علمی و عملی این راهكارها می باشد.‏‎ ‎راهكارهای پیشگیری از جرم با آنكه از مباحث دست اول و دغدغه های اساسی سیستم های‎ ‎قضائی كشورهای دیگر است؛ در ایران از اهمیت و ضرورت لازمه برخوردار نیست. این‏‎ ‎مبحث به صورت یك مبحث متفرع و كم ضرورت و روتین تلقی گردیده كه امید به كارآمد‎ ‎بودن آن نمی رود. در واقع این ذهنیت كه این راهكارها در میان مباحث مهم حقوق جزا و‏‎ ‎رشد روز افزون بزه بیشتر به حرافی
می ماند تا یك روش علمی، در تار و پود تفكر‎ ‎قضائی كشور رخنه كرده است از آن سو اكثر راهكارهای ارائه شده در زمینه پیشگیری از‎ ‎جرم نیز فاقد وصف علمی و كارشناسی بوده و به صورت مقطعی كه از پشتوانه حمایتی كافی‎ ‎برخوردار نیست می باشد.‏
‎      ‎همچنین این اقدامات در اكثر‎ ‎موارد جنبه قضائی دارد. حال آنكه جرم به تمامی ابعاد اجتماع مرتبط است و بهتر است‏‎ ‎به راهكارهای غیر قضائی نیز توجه بیشتری گردد.‏
مدیریت اقدامات پیشگیرانه از بزه‎
      ‎از مباحث اساسی و سؤال برانگیز‎ ‎در زمینه پیشگیری از جرم مسئله مدیریت راهكارهای پیشگیری از جرم می باشد بدین توضیح‎ ‎كه مقوله عمده و اساسی راهكارهای پیشگیری از جرم كدام سازمان دولتی و یا حتی خصوصی‏‎ ‎باشد در پاسخ
می توان قوای مجریه، قضائیه و یا نهادهای خصوصی را متولی امر دانست.‏‎ ‎باید گفت با توجه به شرایط بومی، نهادهای خصوصی برای مدیریت این پروسه مناسب‏‎ ‎به‎ ‎نظر نمی رسد و مدیریت راهكارهای پیشگیرانه بهتر است در اختیار یك نهاد دولتی باشد‎ ‎تا از ضمانت اجرائی و توان مالی لازمه برخوردار باشد. در نخستین نگاه پیشگیری از‏‎ ‎جرم یك مسئله قضائی به نظر می رسد كه قوه قضائیه را باید متولی آن دانست. بند 5‏‎ ‎اصل 156 قانون اساسی نیز یكی از وظایف قوه قضائیه را اقدام مناسب برای پیشگیری از‏‎ ‎جرم می داند. باید گفت این تفكر كه قوه قضائیه را تنها متولی اقدامات پیشگیرانه‏‎ ‎دانست؛  آفت اساسی راهكارهای پیشگیری از جرم است. لذا با توجه به این كه جرم یك‏‎ ‎پدیده اجتماعی است كه به كل پایه های اجتماعی خدشه وارد می كند؛ باید‏‎ ‎پیشگیری از جرم یك مسئله ملی محسوب شود، و تمامی ارگانهای دولتی‏‎ - ‎خصوصی در‎ ‎زمینه آن اهتمام لازمه را بكار گیرند و قوه قضائیه كه از متخصصان و كارشناشان حقوقی‎ ‎لازم برخوردار است به عنوان سامان دهنده امور و نظریه پرداز محسوب گردد.‏
عدم تعامل لازمه بین حقوقدانان و‎ ‎سازمان های قضائی‏‎
      ‎متأسفانه از دیرباز بین‎ ‎حقوقدانان و سازمان های قضائی داخلی خلأ تعامل لازم به شدت احساس می گردد.‏‎ ‎سازمانهای قضائی حقوقدانان را صرف تئوری پردازان تلقی می نمایند كه در اكثر موارد‎ ‎با موانع اجرای دكترین خویش در عرصه های عمل مطلع نبوده لذا سازمانهای قضائی كه‎ ‎سامان دهنده عملی تفكرات حقوقی است و با محدودیتهای پیش روی دیدگاههای عملی دست و‎ ‎پنجه نرم
می كند توجه چندانی به نظریات علمی و حقوقی آنها نكرده و از نتایج‎ ‎پژوهشهای آنها بصورت اندك و محدود استفاده می نماید.‏
عدم تعامل بین ارگانهای اجرایی و‎ ‎سیستم قضائی‎
      ‎از جمله آسیب های اساسی كه‎ ‎حیات قضائی كشور را تحت الشعاع خود قرار داده این است كه در راستای اهداف قوه‎ ‎قضائیه، تعامل لازم بین قوه قضائیه و قوه مجریه وجود ندارد در واقع اوضاع بدین‏‎ ‎منوال است كه ارگانهای اجرایی و قوای قضائی برای خود رسالتی مستقل و مجزا ترسیم می‎ ‎نمایند. به عنوان نمونه برای احداث یك مركز تجاری نیازی به مشاوره از یك جرم شناس‏‎ ‎و حقوقدان احساس نمی شود. شهركهای مسكونی، مراكز تجاری، پاركها، كارخانجات و.‏‎... ‎گسترش یافته بی آنكه به نتایج آن در زمینه جرم زایی یا كاهش جرایم توجه گردد و‎ ‎یا در زمینه اكران یك فیلم، معرفی یك كالا، افزایش یا كاهش بهای اقلام ضروری‏‎ ‎خانوارها و.... كمتر به تأثیر آن در رفتار جنائی شهروندان توجه می گردد. حال آنكه‏‎ ‎هر پدیده صرف نظر از تأثیرات مادی و فیزیكی، دارای نتایج جنایی نیز خواهد بود. چه‏‎ ‎در عرصه جرم زایی چه در زمینه كاهش جرایم، لذا بكارگیری نظریات جرم شناسان مربوطه‏‎ ‎در تمامی ابعاد اجتماع از جمله ضروریات زندگی امروزی می باشد.‏
نتیجه:‏‎
      ‎پدیده بزه یكی از انكار‎ ‎ناپذیرترین واقعیت های جامعه ما همانند دیگر جوامع می باشد و یكی از‏‎ ‎سنجیده ترین روشها برای مهار جرم، اعمال راهكارهای پیشگیری از جرم می باشد. اما‏‎ ‎برای تحصیل نتایج دلخواه در این زمینه نیازمند بكارگیری روشهای علمی و گسترده كه از‎ ‎سوی متخصصان و جرم شناسان ارائه گشته و توسط كلیه ارگانهای لازم الاجرا محسوب شود‎ ‎نیازمندیم.
‏‎ منابع:‏
ریوند گسن: جرم شناسی كاربردی‏‎
‎ژارلپزوژینا فیلیزولا: بزه دیده و بزه دیده شناسی‎؛ ‏‎ ترجمه احمد محمدی‎
‎دكتر حاجی ده آبادی، تقریرات درس جرم شناسی‏‎
‎دكتر اردبیلی، حقوق جزای عمومی‏‎
‎دكتر مرتضی محسنی، حقوق جنایی‏‎ ‎

منبع : روزنامه رسالت


نوشته شده توسط: قاسم قدیانلو | آخرین ویرایش:- | نظرات ()


تهران گاندی شمالی خیابان صانعی پلاک 19 طبقه اول واحد 4 تلفن 88786355 - 8 و 88876117 // setTimeout(function () { // GetMihanBlogShowAds(); // }, 1000);